1. Որոնք են ՀՀ-ում դրամի արժևորման պատճառները:
2003թ. վերջերից սկսած ՀՀ տնտեսությունում նկատվեց դրամի փոխարժեքի արժեքավորման գործընթաց, որն արդյունք էր և' ներքին տնտեսության և' համաշխարհային տնտեսության որոշակի զարգացումների: Դրամի արժևորման հիմնական պատճառները հետևյալն են`
Վերջին տարիներին ԱՄՆ դոլարի թուլացումը միջազգային շուկաներում: Նշենք, օրինակ, որ միայն 2004թ. ընթացքում ԱՄՆ դոլարի միջին փոխարժեքը եվրոյի նկատմամբ արժեզրկվել է 9.2%-ով: Այլ երկրների արժույթները ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ սկսել են արժեքավորվել դեռևս ավելի վաղ` 2002թ. սկսած: Ընդ որում, քանի որ կապիտալի ներհոսքի ժամանակահատվածներն այդ երկրներում տարբեր են, տարբեր են նաև այդ շուկաներում ԱՄՆ դոլարի արժեզրկման լագային ազդեցությունները (հիմնականում ի հաշիվ միջազգային շուկաներին ինտեգրացման աստիճանի): Դրանով է պայմանավորված, որ Հայաստանում և մյուս ԱՊՀ երկրներում դոլարի արժեզրկումը սկսել է նկատվել 2003թ. երբ, ասենք Արևելյան Եվրոպայի երկրներում դա սկսվեց քիչ ավելի վաղ: ԱՄՆ դոլարի նման վարքագիծը բերեց նաև զարգացող երկրներում, այդ թվում Հայաստանում, մասնավոր տրանսֆերտների էական աճի: Հայաստանում զգալի դոլարային ներհոսքը, այսինքն դոլարային առաջարկի աճը` հիմնականում կապված է մասնավոր տրանսֆերտների ու եկամուտների ծավալների աճերի հետ: Մասնավոր տրանսֆերտները 2004թ. նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ ըստ պաշտոնական վիճակագրության աճել են 56%-ով: 2005թ. առաջին եռամսյակում ևս բանկային համակարգով ստացվող ոչ առևտրային բնույթի փոխանցումների ծավալն աճել է 43%-ով:
ՀՀ դրամի արժեքավորման առավել հիմնարար փաստարկն ավելի երկարաժամկետ բնույթ ունի և կապված է ՀՀ տնտեսությունում վերջին ժամանակներս նկատված արտադրողականության և բարձր տնտեսական աճի հետ: Վերջինս օրինաչափ է շատ անցումային և զարգացող երկրների տնտեսությունների համար` տնտեսության աճի հետ արժևորվում է նաև փոխարժեքը:
2. Ինչու են ՀՀ-ում, բացի դոլարից, արժեզրկվում նաև մյուս արժույթները:
Քանի որ ՀՀ արտարժութային շուկայում շրջանառության ծավալի գերակշիռ մասը իրականացվում է ԱՄՆ դոլարով, ապա միայն ԱՄՆ դոլար/ՀՀ դրամ փոխարժեքն է ձևավորվում ոչ տատանողական, շուկայական կայուն մեխանիզմով` բավարար ծավալով առաջարկի և պահանջարկի գործոնների ազդեցության ներքո: Ինչ վերաբերում է այլ ոչ էական ծավալի շրջանառություն ունեցող արժույթներին, ապա դրանց փոխարժեքը ձևավորվում է մեխանիկորեն` բացառապես ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ այդ արժույթների միջազգային շուկաներում ձևավորված վարքագծից (փոխարժեքից) ելնելով (խաչաձև կուրսերի հիման վրա):
3. Ինչ նպատակով և ինչպես է սահմանվում դրամի փոխարժեքը ՀՀ ԿԲ կողմից:
ՀՀ ԿԲ կողմից ՀՀ դրամի հաշվարկային փոխարժեքը արտարժույթների նկատմամբ սահմանվում է որպես հաշվարկային միավոր ՀՀ ԿԲ-ի համար, և ըստ ցանկության կարող է օգտագործվել ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց կողմից: ԱՄՆ դոլարի (այլ արժույթների շրջանառությունները ՀՀ արժութային շուկայում էական ծավալ չեն կազմում) նկատմամբ ՀՀ դրամի հաշվարկային փոխարժեքները սահմանվում են համաձայն ՙՀՀ տարածքում արժութային կարգավորումը և վերահսկողությունը՚ կանոնակարգ 8-ի, նախորդ օրը արտարժութային շուկայում ձևավորված միջին կշռված փոխարժեքների հիման վրա` ՀՀ կենտրոնական բանկ ներկայացված արտարժութային գործառնությունների վերաբերյալ հաշվետվությունների հիման վրա: Մնացած արժույթների նկատմամբ ՀՀ դրամի փոխարժեքը սահմանվում է ԱՄՆ դոլար/այլ արժույթներ խաչաձև փոխարժեքների օգնությամբ (վերջիններս ձևավորվում են այդ երկրների կենտրոնական բանկերի կամ բորսաների գնանշումներից):
4. Ինչու է ԿԲ-ն նախապատվությունը տալիս գնաճի հայտարարված մակարդակի պահպանմանը և ոչ թե փոխարժեքի կարգավորմանը:
ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից գների կայունությանը նախապատվություն տալն ամրագրվել է 1996թ-ին` ՙՀՀ կենտրոնակն բանկի մաիսն՚ ՀՀ օրենքով և ՀՀ կենտրոնական բանկի վարչության ՙՀայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի արժութային քաղաքականության սկզբունքների մասին՚ 1996թ. հուլիսի 19-ի թիվ 122 որոշմամբ, երբ դրամը սահմանվել է որպես ազատ լողացող արժույթ:
Բնականաբար այս ռեժիմի ընտրությունը ինքնանպատակ չի եղել և ունեցել է որոշ նախապայմաններ: ԿԲ առաջ ծառացել էր դրամավարկային քաղաքականության նպատակների դասական ՙեռընտրանքը՚: Նշենք, որ այս եռընտրանքը մշտապես կանգնած է ցանկացած երկրի իշխանությունների առջև, և ենթադրում է, որ կենտրոնական բանկը կարող է ընտրել և արդյունավետ կերպով միաժամանակ ապահովել քաղաքականության հետևյալ երեք նպատակներից միայն երկուսը.
- փոխարժեքի ամրագրում կամ վերջինիս նեղ միջանցքի ապահովում,
- գների կայունություն կամ անկախ դրամավարկային քաղաքականություն, և
- կապիտալի ազատ շարժ:
Այն երկրները, որոնք միաժամանակ փորձել են ապահովել երեք նպատակները, հանգել են ճգնաժամի: Ցայտուն օրինակներ են Բրազիլիայի, Արգենտինայի և Ռուսաստանի ճգնաժամերը:
Մի բան ակնհայտ էր. Հայաստանի նման փոքր տնտեսություն ունեցող երկրում ներմուծման բարձր ծավալների ֆինանսավորման, տնտեսությունում կառուցվածքային բարեփոխումների, ինչպես նաև հետագայում տնտեսական զարգացման ապահովման համար կարևոր է կապիտալ ներհոսքը: Հետևաբար որպես միջին ժամկետ նպատակ ԿԲ-ն որդեգրեց ընթացիկ հաշվի և կապիտալ հաշվի գործարքների աստիճանական ազատականացումը, ներքին արժութային շուկայի ստեղծումն ու զարգացումը, և բանկային համակարգի միջազգային ֆինանսական համակարգերին ինտեգրվելը:
Երկրորդ խնդիրը փոխարժեքի համապատասխան ռեժիմի` ընտրությունն էր: Եթե ԿԲ-ն որպես նպատակ ամրագրեր փոխարժեքը և վերահսկեր վերջինիս վարքագիծը, կնշանակեր որ այն վերցնում է փոխարժեքի ռիսկն իր վրա: Իհարկե, սա մի կողմից մեծացնում է փոխարժեքի վարքագծի կանխատեսելիությունը տնտեսվարող սուբյեկտների համար և ապահովագրում նրանց փոխարժեքի տատանումներից: Մյուս կողմից, սակայն` նման ռեժիմը երկրին դարձնում է ավելի խոցելի արտաքին շոկերի նկատմամբ (օրինակ, երբ գործընկեր երկրների գնաճն ավտոմատ փոխանցվում է ներքին շուկա): Այդ պայմաններում երկիրը նաև բաց է սպեկուլյատիվ գրոհների համար, որը խիստ խնդրահարույց է միջազգային պահուստների ցածր մակարդակ ունեցող երկրների համար:
Բնականաբար, Հայաստանի նման անցումային շրջանի տնտեսություն ունեցող երկրի համար վտանգավոր և խիստ ծախսատար կլիներ ընդունել փոխարժեքը որպես դրամավարկային քաղաքականության նպատակ: Միջազգային փորձը ցույց է տվել, որ փոխարժեքի ամրագրումը հիմնականում արդյունավետ է հիպերգնաճի դեմ պայքարի փուլում, ինչը Հայաստանն արդեն գրեթե հաղթահարել էր 1995 թվականին, և հետագա փուլն արդեն վերաբերում էր երկարաժամկետ ֆինանսական կայունության համար անհրաժեշտ նախապայմանների ստեղծմանը: Մյուս կողմից գների կայունությունը կարևոր էր տնտեսությունում գնաճային սպասումների կայունացման, դրամի նկատմամբ վստահության մեծացմանª հետևաբար և ֆինանսական կայունության ապահովման համար:
Բնականաբար, Հայաստանի նման անցումային շրջանի տնտեսություն ունեցող երկրի համար վտանգավոր և խիստ ծախսատար կլիներ ընդունել փոխարժեքը որպես դրամավարկային քաղաքականության նպատակ: Միջազգային փորձը ցույց է տվել, որ փոխարժեքի ամրագրումը հիմնականում արդյունավետ է հիպերգնաճի դեմ պայքարի փուլում, ինչը Հայաստանն արդեն գրեթե հաղթահարել էր 1995 թվականին, և հետագա փուլն արդեն վերաբերում էր երկարաժամկետ ֆինանսական կայունության համար անհրաժեշտ նախապայմանների ստեղծմանը: Մյուս կողմից գների կայունությունը կարևոր էր տնտեսությունում գնաճային սպասումների կայունացման, դրամի նկատմամբ վստահության մեծացմանª հետևաբար և ֆինանսական կայունության ապահովման համար:
Վերը նշված խնդիրները հաշվի առնելով` 1996թ-ին ՀՀ ԿԲ-ն պաշտոնապես հայտարարեց փոխարժեքի ազատ լողացող ռեժիմի ընտրության մասին, ամրագրելով գների կայունությունը որպես վերջնական նպատակ:
5. Ինչով է բացատրվում բանկերում և փոխանակման կետերում փոխարժեքների էական տարբերությունները ԿԲ կողմից սահմանված փոխարժեքներից:
ՀՀ ԿԲ կողմից հաջորդ օրվա ՀՀ դրամի հաշվարկային փոխարժեքը սահմանվում է ամեն օր ժ17:45` հիմք ընդունելով տվյալ օրվա մինչև ժ16:00 ՀՀ ԿԲ հաշվետու սուբյեկտների կողմից իրականացված գործառնությունների միջին կշռված փոխարժեքը, որը, որպես կանոն, տարբերվում է առանձին բանկերի կողմից նշվող փոխարժեքներից: Բնականաբար հաջորդ օրը ևս արտարժույթի շուկայում նոր զարգացումների արդյունքում հնարավոր են փոխարժեքի տատանումներ և շեղումներ հաշվարկային փոխարժեքից, որոնք արդեն չեն կարող ազդել նախորդ օրը սահմանված գործող հաշվարկային փոխարժեքի վրա: Դրանք իրենց հերթին ազդեցություն կարող են ունենալ տվյալ օրը ժամը 17:45-ին հաջորդ օրվա համար սահմանվող հաշվարկային փոխարժեքի վրա:
6. Շուկայից արտարժույթ գնելով, արդյոք ԿԲ-ն չի ազդում փոխարժեքի ձևավորման վրա:
Գնաճի ծրագրավորված մակարդակն ապահովելու նպատակով ՀՀ կենտրոնական բանկն իրականացնում է փողի քանակի ծավալային կարգավորում` կիրառելով դրամավարկային քաղաքականության ընդունված գործիքակազմը, որի մեջ ներառված են նաև արտարժույթի թե' առքը, թե'վաճառքը: Բնական է, որ շուկայի ցանկացած մասնակցի նման, կենտրոնական բանկի կողմից արտարժույթի առքը մեծացնում է արտարժույթի պահանջարկը, ինչպես որ կենտրոնական բանկի կողմից արտարժույթի վաճառքն ավելացնում է դրա առաջարկը` ազդելով այդպիսով շուկայում ձևավորվող փոխարժեքի վրա:
Միևնույն ժամանակ, ՀՀ կենտրոնական բանկի գործելակերպի առանցքներից մեկը շուկայից օգտվողի կարգավիճակի պահպանումն է: Դա նշանակում է, որ
- կենտրոնական բանկը չի միջամտում ազատ շուկայական մեխանիզմներին և իր գործունեությունն իրականացնում է շուկայի կողմից թելադրվող կանոններով,
- ծավալային առումով կենտրոնական բանկի մասնակցությունը շուկային մեծ չէ և միտում չունի էականորեն շեղելու կամ ամրագրելու փոխարժեքը:
Ելնելով այս բնութագրիչներից, կարող ենք պնդել ՀՀ կենտրոնական բանկը վարում է լողացող փոխարժեքի քաղաքականություն:
7. Ինչ է նշանակում ՙլողացող՚ փոխարժեքի քաղաքականություն, ինչու է ԿԲ-ը որդեգրել այդ քաղաքականությունը:
Համաձայն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կողմից ամենամյա հրապարակվող ՙԱրժութային կարգավորումներ և արժութային սահմանափակումներ՚ հաշվետվության մեջ տրված սահմանման`
ՙԱզատ լողացող փոխարժեքի քաղաքականությունը նշանակում է, որ փոխարժեքը որոշվում է շուկայում և արժութային շուկային ցանկացած պաշտոնական միջամտության նպատակը ավելի շուտ փոխարժեքի փոփոխությունները չափավորելը և չափազանց մեծ տատանումները կանխելն է, քան թե դրա մակարդակը սահմանելը ՚:
Ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե ինչու է ԿԲ-ն որդեգրել այդ քաղաքականությունը, տե'ս ՙԻնչու է ԿԲ-ն նախապատվությունը տալիս գնաճի հայտարարված մակարդակի պահպանմանը, և ոչ թե փոխարժեքի կարգավորմանը՚ հարցի պատասխանը:
8. Հնարավոր է դոլարի արհեստական արժեզրկում, որը ծառայի սահմանափակ թվով մարդկանց:
Դոլարի (կամ որևէ այլ արտարժույթի) արհեստական արժեզրկում (կամ արժևորում) հնարավոր է արժութային քաղաքականության հատկապես ամրագրված փոխարժեքի ռեժիմի պայմաններում, երբ տվյալ երկրի ԿԲ-ը ամրագրում է տվյալ երկրի ազգային արժույթը այլ երկրի արժույթի կամ արժութային զամբյուղի նկատմամբ, միաժամանակ պարտավորվելով գնել և վաճառել ցանկացած քանակությամբ արտարժույթ` իր իսկ սահմանած փոխարժեքով: Նշված ռեժիմի պայմաններում փոխարժեքի արհեստական մակարդակ (և դրանով պայմանավորված արժեզրկում կամ արժևորում) հնարավոր է, երբ Կենտրոնական Բանկը սահմանի տնտեսության զարգացման մակարդակին ոչ համահունչ փոխարժեք: Լողացող փոխարժեքի ռեժիմի պայմաններում (ինչպիսին է ՀՀ ԿԲ-ի ներկայիս քաղաքականությունը) ԿԲ-ը փոխարժեքի ֆիքսում չի իրականացնում, այլ թույլատրում է լողալ և ազգային արժույթի փոխարժեքը որոշվում է շուկայական գործոններով` այն է արտարժութային առաջարկի ու պահանջարկի, սպասումների և այլ շուկայական գործոնների հիման վրա:
Ընդհանրապես ցանկացած տնտեսական երևույթի մասին խոսելիս անհրաժեշտ է համակողմանիորեն ուսումնասիրել դրա ազդեցությունը ամբողջ տնտեսության վրա, այլ ոչ թե առանձնացնել մեկ կամ երկու խմբեր: Բնականաբար փոխարժեքի փոփոխությունն իր ազդեցությունը կունենա արտաքին հատվածի հետ առնչվող բոլոր սուբյեկտների (արտահանողների, ներմուծողների) և իհարկե բոլոր սպառողների վրա, քանի որ փոխարժեքի փոփոխությունը նաև իր ազդեցությունը կունենա ներքին գների մակարդակի վրա: Եթե հաշվի առնենք վերջին տարիներին արժութային շուկայում իրականացվող գործարքների ծավալների աճը, ապա բավական դժվար է առանձին անհատների կամ խմբի գործողությունների միջոցով արհեստական ներգործություն ունենալ փոխարժեքի վարքագծի վրա: Սակայն նույնիսկ եթե շուկայի մասնակիցներին հաջողվի իրականացնել նման արհեստական ճնշումներ փոխարժեքի վրա, ապա ազատ լողացող փոխարժեքի պայմաններում դա կունենա բավական կարճաժամկետ բնույթ:
9. Ինչու դոլարի արժեզրկումը հայրենական տնտեսությունում չի բերում դոլարով ներկրվող ապրանքների գների անկմանը:
Նախ միանշանակ չէ, որ դոլարի արժեզրկումը չի հանգեցրել ներմուծվող ապրանքների գների նվազման: Որոշ ապրանքատեսակների գծով նկատվել է գների նվազում: Օրինակ` բենզինի գները 2005թ. առաջին եռամսյակի ընթացքում նվազել են մոտ 6%-ով (համաձայն ՀՀ ԱՎԾ տվյալների), այն դեպքում, երբ համաշխարհային շուկայում նկատվել է գների աճ: Որոշակիորեն նվազել են նաև ներմուծվող կենցաղային էլեկտրոնիկայի գները:
Ինչ վերաբերում է այն փաստին, որ մի շարք ներկրվող ապրանքատեսակների գները չեն կրել դոլարի արժեզրկման ազդեցությունը, բացատրվում է հետևյալ հանգամանքներով:
Դրամի արժեքավորումը լագավորված (որոշ ժամանակային շեղմամբ) է ազդում ներմուծվող ապրանքների գների մակարդակի վրա: Դա պայմանավորված է նրանով, որ ներմուծողների կողմից գների սահմանումը կախված է նաև փոխարժեքի վարքագծի սպասումներից: Դրամի արժեքավորման և կայունացման առավել երկարատև ժամանակահատված է անհրաժեշտ, որպեսզի տնտեսվարող սուբյեկտները ճշգրտեն իրենց կողմից ներմուծվող ապրանքների գները:
Միևնույն ժամանակ ապրանքի գինը, բացի գնման գնից կախված է նաև այլ ծախսերից` մասնավորապես աշխատավարձերից: Իսկ դոլարի արժեզրկմանը զուգահեռ արձանագրվել է նաև պահանջարկի և աշխատավարձերի աճ: Այսինքն, ներմուծվող գների կայունությունը կարելի է բացատրել նաև այս հանգամանքով:
Ամփոփելով, նշենք որ գները հաճախ լինում են ՙկպչուն՚` շատ ապրանքների գները, պայմանավորված արգելանիվի էֆեկտով, նույն չափ ճկուն չեն նվազման ուղղությամբ, որքան աճի: Որպես կանոն, գների կպչունությունը նվազում է առավել մրցակցային շուկաներում:
10. Ինչպես կարող են նոր օրենսդրական փոփոխությունները` ՙԱրժութային կարգավորման և արժութային վերահսկողության՚ օրենք և այլն, ազդել փոխարժեքների վրա:
ՙԱրժութային կարգավորման և արժութային վերահսկողության՚ մասին օրենքում իրականացված փոփոխությունների արդյունքում տնտեսությունում տեղի է ունենալու դրամայնացման խորացում, դրամի շրջանառելիության ընդլայնում, որը բերելու է դրամի նկատմամբ պահանջարկի աճի: Այլ հավասար պայմաններում, այս երևույթը փոխարժեքի վրա կունենա արժեքավորման ազդեցություն: նաճի վրա այս երևույթը ազդեցություն չի ունենա այնքանով որքանով տեղի կունենա արժույթի փոխարինման էֆեկտ, որը հիմնականում կներառի խնայողությունները: Կենտրոնական բանկ, հաշվի առնելով վերընշված գործոնների ազդեցությունը, իրականացնելու է ընդլայնողական դրամավարկային քաղաքականություն` ավելացնելով դրամի առաջարկը տնտեսությունում, որպեսզի բավարարի դրամի նկատմամբ պահանջարկի լրացուցիչ աճը: ԿԲ-ն արդեն իսկ տարեսկզբից ակտիվորեն կիրառում է դրամավարկային քաղաքականության իրացվելիություն ներարկող գործիքներ` հիմնականում արտարժույթ գնելու միջոցով:
11. ԿԲ-ի դրամավարկային քաղաքականությունն արդյոք չի նպաստում դրամի ամրապնդմանը:
Դրամի ամրապնդման մասին խոսելիս անհրաժեշտ է քննարկել ոչ թե անվանական, այլ իրական փոխարժեքի վարքագիծը: Վերջինս մի կողմից երկարաժամկետ հատվածում որոշվում է ՀՀ տնտեսության արտաքին մրցունակությունը բնութագրող ցուցանիշների` հարաբերական աշխատավարձերի, արտադրողականության և գների մակարդակի, ազդեցություններով:
Մյուս կողմից, իրական փոխարժեքը ձևավորվում է գործընկեր երկրների անվանական փոխարժեքների և գները միջոցով: Քանի որ երբ երկարաժամկետ հատվածում իրական փոխարժեքը տրվում է արտաքին մրցունակության վերոնշյալ ցուցանիշների փոփոխություններով, ապա անվանական փոխարժեքի վարքագիծը, այլ հավասար պայմաններում (գործընկեր երկրների փոխարժեքի և գների կայունություն), ուղղակիորեն կապվում է գների կարգավորման գործընթացի հետ: Այսինքն, երբ ԿԲ-ը նպատակադրում է ցածր գնաճի ապահովումը, ապա այս մոտեցումն ինքնին նպաստում է անվանական փոխարժեքի կայունությանը, և հատկապես ֆինանսական ներհոսքի դեպքում, դրամի ամրապնդմանը:
2004թ. դիտված ֆինանսական մեծածավալ ներհոսքի և ԿԲ կողմից գների ցածր ու կայուն մակարդակի ապահովման պայմաններում դրամն ամրապնդվել է: Դրա կարևորագույն դրսևորումներից էր դրամի հանդեպ վստահության աճն ու տնտեսության դոլարայնացման աստիճանի նվազումը, ինչն ակնհայտ արտահայտվեց հատկապես 2005-ի առաջին եռամսյակում: Խնայողությունների դրամայնացման գործընթացն ինքնին չի պարունակում գնաճային ներուժ, ինչն էլ հնարավորություն է տվել ԿԲ-ին առանց գնաճային ճնշումներ առաջացնելու արտարժույթի փոխարինված գրեթե ողջ ծավալը գնել շուկայիցª ապահովելով դրամի առավել մեծ քանակություն, քան ծրագրված էր 2005 թվականի դրամավարկային քաղաքականության ծրագրով:
12. Ինչպես է անդրադառնում դրամի փոխարժեքն արդյունաբերության զարգացման և արտահանման աճի վրա:
Դրամի փոխարժեքի ազդեցությունն արդյունաբերության վրա հարկավոր է քննարկել մի քանի տեսանկյունից: Եթե խոսքը գնում է արդյունաբերության երկարաժամկետ զարգացման մասին, ապա արդյունաբերության զարգացման հիմնական գրավականը նորագույն տեխնիկայի և տեխնոլոգիաների միջոցով արտադրողականության աճն է, այլ ոչ արհեստական սուբսիդիաների (այդ թվում փոխարժեքի արհեստական արժեզրկման միջոցով գնային սուբսիդիաների) միջոցով ոչ արդյունավետ ձեռնարկությունների մրցունակության ապահովումը: Սակայն փոխարժեքի շարժերը կարող են կարճաժամկետ ազդեցություններ ունենալ` ընդլայնելով կամ սահմանափակելով ձեռնարկության հնարավորություններն օգտվելու նոր տեխնոլոգիաներից:
Կարճաժամկետ ժամանակահատվածում արժեքավորումը ներքին արտադրողներին տալիս է էժան սարքավորումներ և տեխնոլոգիաներ ներմուծելու հնարավորություն` հետևաբար և հետագայում արտադրողականության աճի հնարավորություն: Դրա հետ մեկտեղ կրճատվում են ներմուծված հումքով աշխատող ձեռնարկությունների ծախսերը: Սակայն մյուս կողմից դրամի արժևորումը կարող է հանգեցնել արտահանողների համար եկամտի կարճաժամկետ կորստի: Արժեզրկման դեպքում տեղի է ունենում հակառակը:
Ընդ որում արհեստականորեն արժեզրկված փոխարժեքի պահպանումն, ըստ էության սուբսիդիայի տրամադրում է արտահանողներին, որը նրանց տալիս է արհեստական գնային մրցունակություն: Փաստորեն փոխարժեքի պահպանման միջոցով կարճաժամկետ ՙտանիք՚ ստեղծելով արտահանողների համար, վտանգի տակ են դրվում նրանց իսկ երկարաժամկետ զարգացման հիմքերը` այն է արտադրողականության աճը: Պետությունն, իհարկե, կարող է ունենալ սուբսիդիաների և խթանների ծրագիր, սակայն հարկ է նկատել, որ դրամավարկային և արժութային քաղաքականությունները դրա լավագույն գործիքը չեն` թե' թափանցիկության, թե' սուբսիդիաների կոնկրետ հասցեագրման և արդյունավետության տեսակետից:
13. Կարծիք կա, որ դոլարի արժեզրկման արդյունքում արտահանողները տուժում են, իսկ ներմուծողները` շահում: Արդյոք որևէ ձևով հնարավոր է հավասարակշել այդ անհամամասնությունները:
Փոխարժեքի և արտահանման ու ներմուծման միջև կապը քննարկելիս սովորաբար դիտարկվում է երկրի իրական արդյունավետ փոխարժեքի վարքագիծը, որը հաշվի է առնում ոչ միայն անվանական փոխարժեքը, այլև գործընկեր երկրների գնաճն ու փոխարժեքը: Մրցունակության գնահատման առումով հարկ է նշել, որ իրական արդյունավետ փոխարժեքը ՀՀ-ում արժևորվել է միայն 2004թ., և այն էլ մոտ 4%-ով միայն: Դա արդյունք է այն փաստի, որ մեր հիմնական գործընկեր երկրներում նույնպես տեղի է ունեցել ազգային արժույթի արժևորում:
Ներքին գների փոփոխությունները ներմուծողի վրա ազդում է ուղղակիորեն, քանի որ վերջինիս եկամուտները տեղական արժույթով են: Սակայն արտահանողի վրա ներքին գների ազդեցության չափը կարճաժամկետում կախված է որոշակի պայմաններից: Օրինակ, արդյոք ներքին գների աճին արագ կարձագանքեն աշխատավարձերը (ինչը կմեծացնի արտահանողի ծախսերը), արդյո±ք արտահանողն օգտագործում է ներքին, թե ներմուծված հումք, արդյո±ք արտահանողի իրացման շուկան միայն արտաքինն է, թե նաև ներքինը:
Փոխարժեքի արժեքավորման դեպքում արտահանողները, ինչպես նաև ցանկացած տնտեսվարող սուբյեկտ, որը ստանում է արտարժութային եկամուտներ ունենում է կորուստներ այդ եկամուտները ազգային արժույթի փախարկելու հետևանքով: Մյուս կողմից շահում են այն տնտեսվարող սուբյեկտները որոնք ներմուծում են սպառման ապրանքներ և սպառում են ներմուծված ապրանքներ: Մասնավորապես, սպառողների համար էժանանում են ներմուծված ապրանքները, ձեռնարկությունների համար` ներմուծված հումքը և մեքենաներն ու սարքավորումները: Ավելացնենք նաև, որ շահավետ է դառնում ներդրումներ իրականացնել տվյալ երկրում, քանի որ ավելանում է այդ ներդրման կամ դրա դիմաց տրված շահաբաժնի արտարժութային արժեքը:
Քանի որ հաճախ տնտեսավարող սուբյեկտները միայն ներմուծողներ կամ միայն արտահանողներ չեն` ներմուծողները նաև արտահանում են, և արտահանողները ներմուծում են հումք և սարքավորումներ, նույնիսկ կարճաժամկետ հատվածի համար դժվար է ասել թե երկրի տնտեսության ներսում փոխարժեքի արժեքավորման դեպքում կորուստներն ու եկամուտներն ինչպես վերաբաշխվեցին արտահանողների, ներմուծողների, տեղական արտադրողների և սպառողների միջև:: Հասարակության այս տարբեր խմբերի միջև անհամամասնությունների հարթեցման առումով կարևոր է հիշել որ դրամավարկային քաղաքականությունը չի հանդիսանում եկամուտների վերաբաշխման արդյունավետ գործիք: Այդ իսկ պատճառով սովորաբար քաղաքականություն մշակողներն ավելի շատ ուշադրություն են դարձնում քաղաքականության արդյունքում երկարաժամկետ կորուստներին կամ օգուտներին` ընդ որում ամբողջ տնտեսության մասշտաբով, այլ ոչ թէ հասարակության որևէ խմբի: Դա էր հենց պատճառը, որ բազմաթիվ անցումային երկրներում թեև վերջին մի քանի տարիներին դիտարկվում էր իրական փոխարժեքի քրոնիկ արժեքավորում, սակայն գերապատվությունը տրվում էր գների կայունությանը:
Նման քաղաքականության հիմքում բազմաթիվ տնտեսագետների և քաղաքական գործիչների այն համոզմունքն է, որ անցումային և զարգացող երկրներում, որոնք ակտիվ կերպով ներգրավված են միջազգային տնտեսական ինտեգրացման գործընթացում (աճում են արտաքին առևտրի ծավալները կամ առկա է զգալի կապիտալ ներհոսք), ներքին տնտեսությունում պետք է ունենան արտադրողականության աճ: Այս պայմաններում իրական փոխարժեքի արժևորումը բնականոն երևույթ է, որին զուգընթաց էլ ավելի պետք է կարևորվի ներքին գների կայունությունըª հատկապես անցումային շրջանում եկամուտների բևեռացվածությամբ բնութագրվող հասարակության բարեկեցության բարձրացման նպատակով:
23. Ինչով են պայմանավորված ՀՀ դրամի փոխարժեքի տատանումները:
Ազատ լողացող փոխարժեքի ռեժիմի պայմաններում ազգային արժույթի փոխարժեքը ձևավորվում է արժութային շուկայում առկա առաջարկի ու պահանջարկի և դրանց փոփոխությունների ազդդեցության ներքո: Եթե արտահանման աճի կամ կապիտալի ներհոսքի հետևանքով տվյալ ազգային արժույթի շուկայում ավելանում է արտարժույթի առաջարկը, ազգային արժույթի դիրքերն անհրաժեշտաբար ամրապնդվում են: Համապատասխանաբար, ներմուծման աճը կամ կապիտալի արտահոսքը նպաստում են ազգային արժույթի դիրքերի թուլացմանը: Արժութային շուկայում առկա առաջարկն ու պահանջարկը կարող է փոփոխվել նաև մի շարք այլ գործոնների ազդեցության ներքո, որոնցից են մասնավորապես, կառավարության ծախսերը, կենտրոնական բանկի ինտերվենցիաները, արժութային կարգավորման ոլորտում օրենսդրական փոփոխությունները, էներգակիրների գների տատանումները, բնակչության մոտ ձևավորվող սպասումները: Փոխարժեքի փոփոխությունը կարող է լինել բավականին տևական, երբ այն պայմանավորված է երկարաժամկետ բնույթի գործոններով (օրինակ կայուն տնտեսական աճով պայմանավորված ազգային արժույթի արժեքավորումը), կարող է կրել սեզոնային բնույթ (երբ օրինակ ներմուծման ու արտահանման սեզոնները տարբեր են) և կարող է լինել կարճաժամկետ, երբ այն կարճաժամկետ գործոնների (օրինակ` կարճաժամկետ ֆինանսական ներհոսքի կամ արտահոսքի) ազդեցության արդյունք է:
Վերջին երկու տարիների ընթացքում արձանագրվել է արտարժույթի էական ներհոսք Հայաստան և այդ երևույթը դեռևս շարունակվում է: Սրա ներքո դրամի փոխարժեքը հիմնականում միտված է արժեքավորման: Սակայն դա բնավ չի բացառում կարճաժամկետ թույլ և համետաբար կտրուկ տատանումներն, որոնք որպես կանոն պայմանավորված են լինում սեզոնային գործոններով:
24. Կարծիքներ կան, որ ԿԲ-ն արհեստականորեն ձևավորում է դրամի փոխարժեքը
Արժութային շուկային ԿԲ-ի միջամտությունն իրականացվում է արտարժույթի առք, վաճառք, արտարժույթի ներգրավման ու տրամադրման սվոփ գործառնությունների միջոցով: Նման միջամտության նպատակը փողի զանգվածի կառավարման միջոցով գների կայունության ապահովումն է (փոխարժեքի վրա նման միջամտության ազդեցության վերաբերյալ տես ՙՇուկայից արտարժույթ գնելով, արդյոք ԿԲ-ն չի ազդում փոխարժեքի ձևավորման վրա՚ հարցի պատասխանը): Արժութային շուկային ԿԲ-ի միջամտությունը որոշ դեպքերում կարող է կապված լինել նաև փոխարժեքի կտրուկ տատանումների հարթման անհրաժեշտության հետ: Փոխարժեքի կարճաժամկետ թռիչքաձև տատանումների հարթումը ֆինանսական կայունության անհրաժեշտ նախադրյալներից է և կարող է իրականացվել ԿԲ-ի հիմնական նպատակին չհակասելու պարագայում: Նշված կտրուկ տատանումները որպես կանոն կարճաժամկետ ֆինանսական ներհոսքի կամ արտահոսքի ավելացման կամ կրճատման արդյունք են, ինչպես նաև ֆինանսական շուկայում ձևավորված սպասումների փոփոխության հետևանք, ուստի դրանց հարթումը հնարավոր է դառնում արժութային շուկային համեմատաբար փոքրածավալ միջամտության միջոցով: Փոխարժեքի ՙարհեստական՚ ձևավորումը ենթադրում է ազատ շուկայական մեխանիզմների ներքո ստացված հավասարակշրռված փոխարժեքից տարբերվող փոխարժեքի ձևավորում, որը կպահանջեր միջամտության շատ ավելի մեծ ծավալներ և կանոնավոր բնույթ ու հնարավոր կլիներ միայն ԿԲ-ի հիմնական խնդրից հրաժարվելու պարագայում:
Ինչ վերաբերում է ԿԲ-ի կողմից սահմանվող փոխարժեքին, տես ՙԻնչ նպատակով և ինչպես է սահմանվում դրամի փոխարժեքը ՀՀ ԿԲ կողմից՚ հարցի պատասխանը: